وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ « 58 » به همين سبب خداوند صبر را بر عمل مقدّم داشته و فرموده است : إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ . « 59 » حالت دوم حال عمل است كه بايد در اثناى اداى آن از خداوند غافل نشود ، و در اجراى آداب و سنّتهاى عمل سستى نكند و با رعايت شرايط ادب تا آخرين جزء عمل ادامه دهد ، و در برابر انگيزه‌هاى فتور و سستى تا پايان كار شكيبايى ورزد . و اين نيز صبرى سخت و دشوار است ، و شايد در قول حقّ تعالى كه فرموده است : نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ ، الَّذِينَ صَبَرُوا « 60 » مراد همين صبر باشد ، يعنى تا اتمام عمل شكيبايى كردند . حالت سوم پس از فراغت از عمل است ، زيرا در خوددارى از افشا و ظاهر نكردن به آن به قصد سمعه و ريا و همچنين از اين كه با ديدهء عجب و خودپسندى بدان بنگرد و بالاخره در هر چه عملش را باطل و اثرش را زايل كند نيازمند به صبر است ، چنان كه خداوند فرموده است : وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ ، « 61 » و نيز لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى . « 62 » كسى كه پس از دادن صدقه نتواند از منّت نهادن و رنجانيدن خوددارى كند عمل خود را باطل كرده است . طاعات دو قسمند : بعضى از آنها واجبند و برخى مستحبّ ، و انسان در هر دو قسم به صبر نياز دارد . خداوند متعال آن دو را در اين آيه جمع كرده و فرموده است : إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى ؛ « 63 » مراد از عدل طاعتهاى واجب ، و احسان طاعات مستحبّ ، و ايتاء ذى القربى جوانمردى و صلهء رحم است ، و همهء اينها به صبر نيازمند است . نوع دوّم ، از اعمالى كه انسان در آنها اختيار دارد معاصى است و بنده در برابر آنها سخت به صبر محتاج است . حق تعالى همهء گناهان را در قول خود جمع كرده و فرموده

--> ( 58 ) بيّنه / 5 : در حالى كه به آنها دستورى داده نشده بود جز اين كه خدا را با كمال اخلاص پرستش كنند و از شرك به توحيد بازگردند . ( 59 ) هود / 11 : جز آنهايى كه شكيبايى ورزيدند و عمل صالح انجام دادند . ( 60 ) عنكبوت / 59 و 60 : . . . چه خوب است پاداش عمل كنندگان ، آنانى كه شكيبايى ورزيدند . ( 61 ) محمّد / 33 : و اعمال خود را باطل نسازيد . ( 62 ) بقره / 264 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد بخششهاى خود را با منّت و آزار باطل نكنيد . ( 63 ) نحل / 90 : خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزديكان فرمان مىدهد و از فحشا و منكر و . . . نهى مىكند .